Het Lutheranisme in Nederland is al vrij snel in Nederland gekomen. In 1523 kwam een Lutherse beweging in Antwerpen op gang. Luthers werken werden daar verdrukt en verbreid. Enkele Lutheranen werden ter dood veroordeeld en op de brandstapel verbrand. Maar uiteindelijk komt in in 1566 tot de oprichting van een Lutherse gemeente in Antwerpen. Na diverse strubbelingen verdween deze gemeente in 1585 voorgoed, toen Spanjaarden de stad innamen en alle niet-Rooms-Katholieken verdreven.

In de noordelijke Nederlanden ontstond in Woerden een Lutherse gemeente, omdat Woerden en omgeving eigen waren geworden van een Duitse graaf. In diverse steden, o.a. Middelbrug, Leiden, Rotterdam, Utrecht, Amsterdam, vestigden zich Lutherse vluchtelingen. In deze tijd werden deze gemeentes tegengewerkt door de gereformeerde (staats)kerk in Nederland. In 1648 verscheen een Lutherse Bijbel in het Nederlands. De kerk van Amsterdam, de grootste, nam het bestuur van de gehele Lutherse kerk in Nederland op zich.

Door de tijd heen werd het aantal Lutherse gemeenten uitgebreid, veel ook door aanwas van Duitse en Scandinavische handelslieden en Arbeiders. Theologisch gezien werd de kerk sterk beinvloed door Duitsland, waar sprake was van opkomend pietisme, maar ook van opkomend rationalisme. Dit rationalisme leidde in 1791 tot een kerkscheuring in Amsterdam.

Enkele gemeenten sloten zich bij de afsplitsing aan, waardoor nu zowel de Evangelisch-Lutherse kerk als de Hersteld Evangelisch-Lutherse kerk ontstond. Er werd een bond voor in- en uitwendige zending opgericht, waar onder ander zondagsscholen, jeugdwerk, en andere activiteiten uit voorkwamen, en ze zette zich in voor stichting van nieuwe gemeenten. De uitwendige zending richtte zich in 1889 op Nederlands Oost Indie (Batu-eilanden). In 1886 werd de Lutherse diakonesseninrichting in Amsterdam gesticht. Deze zusters werkten door het hele land. Ondertussen werden de tegenstellingen tussen de vrijzinnigen en rechtzinnigen in de kerken steeds groter.

Na de tweede wereldoorlog werd in 1947 de Lutherse Wereldfedratie (LWF) opgericht. In 1952 sloten beide Lutherse kerken in Nederland zich daarbij aan, met het gevolg dat beide kerken weer 1 werden. In 1956 werd dit bezegeld met een nieuwe kerkorde. In 1955 verscheen een nieuw gezangboek.

Maar de secularisatie liet de Lutherse Kerk niet ongemoeid, het kerkbezoek kelderde, gebouwen moesten afgestoten worden, de Lutherse kerk ging zich breder en oecumenisch orienteren wat onder andere heeft geleid tot een gezangen en psalmboek dat tezamen met de Gereformeerde Kerk, Hervormde Kerk, Doopsgezinde societeit, en Remonstrantse broederschap tot stand kwam: Het Liedboek voor de Kerken (1973) . In 1957 bereikte de Evangelisch-Lutherse kerk een consensus over Avondmaal en Doop met de Hervormde Kerk.

In 1985 heeft de synode besloten zich aan te sluiten bij het Samen Op Weg (SOW) proces van de Hervormde en Gereformeerde kerk. Dit heeft uiteindelijk tot een eenwording geleid. Op 1 mei 2004 zijn de 3 kerken 1 geworden: de Protestantse Kerk in Nederland PKN . In deze nieuwe kerk hebben de Lutheranen onder andere hun eigen confessie ingebracht. Zo staan in de deze kerk de gereformeerde en Lutherse belijdenisgeschriften naast elkaar. Omdat de Lutheranen getalsmatig erg klein zijn, zijn er diverse regelingen, die moeten voorkomen dat het Lutherse gedachtegoed onder de voet gelopen wordt.

Een aantal Evangelisch-Lutherse gemeenten is of gaat op plaatselijk niveau samenwerkingen aan met Gereformeerde of Hervormde gemeenten. In een aantal gevallen leiden die samenwerkingen tot een plaatselijke fusie, zodat plaatselijk een protestantse gemeente ontstaat, een voorbeeld hiervan is Weesp, waarbij 2 hervormde wijkgemeenten, (gedeeltelijk gereformeerde bond) de Gereformeerde Kerk en de Evangelisch-Lutherse Gemeente gezamenlijk verder gaan.

door: Peter de Koning, laatst bijgewerkt op: 10-05-2006